YZ ve Veri Mühendisliği

6. ve 7. Hafta: Eleştirel Düşünme ve Toplumsal Dinamikler

Alper Yılmaz

2026-11-12

YTÜ YZ ve Veri Mühendisliği bölümünden Fettah KIRAN tarafından hazırlanan YZM4015 slaytlardan derlenmiştir.

İçerik

6. Hafta — Eleştirel Düşünmede İnsan ve YZ’nin Rolü

  • İnsan sezgisi, deneyim ve muhakeme
  • Eleştirel düşünme ve YZ çıktılarını sorgulama
  • Otomasyon yanlılığı ve karar ataleti
  • Bilişsel becerileri koruma stratejileri
  • Hibrit zeka modeli

7. Hafta — YZ ile Değişen İnsan İlişkileri ve Toplumsal Dinamikler

  • Yapay zekanın toplumsal yapı üzerindeki etkileri
  • İnsan–makine etkileşimi ve sosyal ilişkiler
  • Karar alma mekanizmalarında yapay zekanın rolü
  • Yapay zeka ve demokrasi: fırsatlar ve riskler
  • Mahremiyet, sosyal adalet ve geleceğin yetkinlikleri

Eleştirel Düşünmede İnsan ve YZ’nin Rolü

Bilişsel Becerileri Koruma Stratejileri

Kapsam

  • İnsan sezgisi ve deneyimin karar süreçlerindeki rolü
  • Yapay zeka çıktılarına eleştirel yaklaşım
  • Yapay zekaya aşırı bağımlılık: riskler ve sonuçlar
  • Bilişsel becerileri koruma stratejileri

Etkileşim: Isınma — Kim Daha Zeki?

Soru: Karmaşık bir mühendislik problemini saniyeler içinde çözen bir YZ mi daha “akıllıdır”, yoksa o çözümün neden hatalı olabileceğini sezen bir mühendis mi?

“Zeka” ve “Muhakeme” arasındaki farkı tartışalım.

Etkileşim: Analiz — Güç mü, Sınır mı?

Görev: Yapay zekanın bir problemi hızlı ve doğru biçimde analiz etmesi onun gücü müdür, yoksa yalnızca hesaplamayla sınırlı kalması bir sınır mıdır?

Peki aynı problem bağlamında ortaya çıkan toplumsal, çevresel ya da etik sonuçları değerlendirmek yapay zekanın yetkinliği mi, yoksa insan sorumluluğu mu?

İnsan Sezgisi, Deneyim ve Muhakeme

  • Sezgi: Yılların birikimiyle oluşan, bilinçaltında işlenen hızlı kavrayış; veriye dökülmemiş “saha tecrübesi” (tacit knowledge)
  • Bir makinenin sesinden veya bir malzemenin renginden ters giden bir şeyleri hissetmek
  • Deneyim: Sadece başarıları değil, başarısızlıkları ve hataları da içerir; benzer kriz anlarında verilen hızlı ve doğru tepkilerin kaynağıdır
  • Muhakeme: Eldeki verileri etik, ekonomik ve teknik süzgeçlerden geçirerek sonuca ulaşma; YZ’nin sunduğu 10 seçenekten hangisinin “en insani” veya “en güvenli” olduğuna karar verebilme

Etkileşim: Vaka Çalışması — Sezgi vs Veri

Görev: YZ sistemi bir malzemenin basınç altında 100 saat dayanacağını söylüyor. Ancak kıdemli usta malzemenin yüzeyindeki mikro dokuyu beğenmedi ve “dayanmaz” dedi.

Kimin tarafında olursunuz?

Eleştirel Düşünme ve YZ Çıktılarını Sorgulama

  • Bilgiyi olduğu gibi kabul etmek yerine; kaynağını, doğruluğunu ve amacını sorgulama yetisidir
  • Kanıta dayalı düşünme ve mantıksal tutarlılık arama sürecidir
  • Kendi önyargılarının ve makinenin önyargılarının (bias) farkında olmaktır

Çıktıları analiz etme yöntemleri

  • Doğrulama: Çıktıyı bağımsız bir kaynakla (kitap, standart, el kitabı) karşılaştırın
  • Mantık Testi: “Eğer bu sonuç doğruysa, şu prensiple çelişiyor mu?” diye sorun
  • Sokratik Sorgulama: YZ’ye “Bu sonuca hangi verileri kullanarak ulaştın?” diye sorarak mantık zincirini görün

Sağlıklı şüphecilik

  • Her şeye “yanlış” demek değil, “ispat iste” demektir
  • YZ’nin “emin” ve “profesyonel” üslubuna aldanmamak
  • Çıktıdaki sayısal verilerin fiziksel sınırlar dahilinde olup olmadığını kontrol etmek

Etkileşim: Uygulama — Sokratik Sorgu

Görev: YZ’ye karmaşık bir soru sorun. Aldığınız cevaba “Neden böyle düşünüyorsun?” ve “Bu bilginin kaynağı nedir?” diye 3 katmanlı derinlemesine soru sorarak cevabı test edin.

Otomasyon Yanlılığı ve Karar Ataleti

  • Otomasyon Yanlılığı (Automation Bias): İnsanların, teknolojik sistemlerin hatalı olabileceğini bildikleri halde onlara aşırı güvenme eğilimidir
  • “Ekran öyle diyorsa doğrudur” yanılgısı
  • Kritik anlarda sistemin uyarısını sorgulamadan takip etmenin getirdiği riskler
  • Karar Ataleti: Kararı YZ’ye bırakarak olası bir başarısızlıkta sorumluluğu üstlenmeme psikolojisi
  • “Sistemin önerisini uyguladım” diyerek profesyonel sorumluluğu devretme tehlikesi
  • Mühendislikte sorumluluk asla algoritmaya devredilemez

Etkileşim: Tartışma — Bağımlılık

İnternet veya YZ asistanınız 24 saatliğine kesilse, işinizi veya ödevinizi ne kadar yapabilirsiniz?

Kendi bağımlılık seviyenizi puanlayın (1–10).

Strateji 1: “Önce Sen Çöz” Yöntemi

  • YZ’yi bir “otomatik pilot” olarak değil, bir “yardımcı pilot” olarak konumlandırın
  • Problemi önce kendi bilgi ve araçlarınızla analiz edin, kendi taslağınızı oluşturun
  • Kendi sonucunuzu bulduktan sonra YZ’ye danışın
  • Aradaki farkları analiz ederek nerede hata yaptığınızı (veya YZ’nin nerede hata yaptığını) belirleyin
  • YZ’nin sadece işlem gücünden yararlanın, düşünme sürecini sahiplenin

Strateji 2: Manuel Kontrol Noktaları

  • Karmaşık hesaplamaların belirli aşamalarında “manuel kontrol durakları” belirleyin
  • YZ’nin ara basamaklarını el ile (veya basit bir hesap makinesiyle) doğrulayın
  • Mantık şeması çizerek adımların birbirini takip edip etmediğini görün

Etkileşim: Uygulama — Doğrulama Rehberi

Görev: Bir rapor yazarken YZ kullanımının hangi aşamasında “durup kendim kontrol etmeliyim” dediğiniz 3 kritik nokta belirleyin.

Strateji 3: Derinlemesine Öğrenme (Deep Work)

  • Bilgiyi sadece YZ özetlerinden değil, orijinal makalelerden ve kitaplardan öğrenmeye devam edin
  • Odaklanma becerisini korumak için belirli sürelerde “ekransız / YZ’siz” çalışma seansları düzenleyin
  • Konunun temel prensiplerini (first principles) anlamaya odaklanın

Strateji 4: Farklı Modellerle Çapraz Sorgulama

  • Bilgiyi tek bir YZ modelinden değil, farklı modellerden (ChatGPT, Claude, Gemini vb.) alın
  • Modeller arasındaki çelişkileri bulup nedenlerini araştırın
  • Bu süreç, sizin “hakem” rolünüzü güçlendirir

İnsan ve YZ: Hibrit Zeka Modeli

  • İnsanın vizyonu + Makinenin hızı
  • İnsanın etiği + Makinenin verisi
  • İnsanın yaratıcılığı + Makinenin optimizasyonu

Etkileşim: Senaryo — Geleceğin Ofisi

Görev: Ofisinizde herkes YZ ne derse onu yapıyor ve kimse sorgulamıyor. Siz “eleştirel bir mühendis” olarak bu kültürü nasıl değiştirirsiniz?

Bilişsel Esneklik ve Uzman Muhakemesi

  • Farklı bakış açılarına açık olma ve yeni teknolojileri reddetmek yerine onları yönetmeyi öğrenme
  • Hatalardan ders çıkarma kapasitesini artırma
  • Teknik olarak mümkün olan her şey, etik olarak doğru olmayabilir
  • YZ’nin “yapabiliriz” dediği bir şeyi, insanın “yapmamalıyız” diye durdurabilmesi
  • Bu güç, sadece derin bir eleştirel düşünme ile mümkündür

Eleştirel Düşünme İçin Pratik Sorular Listesi

  1. Bu bilginin kaynağı nedir?
  2. Hangi varsayımlar yapılmıştır?
  3. Veri setinde kimler eksik bırakılmıştır?
  4. Bu çözümün yan etkileri neler olabilir?
  5. Makine burada neden yanılıyor olabilir?

Etkileşim: Grup Çalışması

Bir grup mühendis, sadece YZ kullanarak bir baraj tasarladı. Siz denetçi olsanız, ilk hangi 3 “insani soruyu” sorardınız?

Özet: 6. Haftanın Ana Mesajları

  • YZ bir kas hafızası gibidir, ancak beyin sizsiniz
  • Deneyim ve sezgi, verinin henüz görmediği “uç noktaları” yakalar
  • Bağımlılık, beceri kaybına yol açar; denetim ise uzmanlığınızı artırır
  • Eleştirel düşünme, dijital çağın en güçlü hayatta kalma becerisidir

Etkileşim: Haftalık Öz-Değerlendirme

YZ kullanımında ne kadar “pilot”, ne kadar “yolcu”sunuz?

Kendi rollerinizi bugün öğrendiğiniz stratejilere göre yeniden tanımlayın.

Haftalık Görev

Bir hafta boyunca YZ’den aldığınız her önemli cevabı en az bir dış kaynakla doğrulayın ve aradaki farkları (varsa) not ederek haftaya sınıfa getirin.

YZ ile Değişen İnsan İlişkileri ve Toplumsal Dinamikler

Dijital Dönüşümün Sosyolojik ve Politik Yansımaları

Kapsam

  • Yapay zekanın toplumsal yapı üzerindeki etkileri
  • Karar alma mekanizmalarında yapay zekanın rolü
  • Yapay zeka ve demokrasi: fırsatlar ve riskler
  • Geleceğin toplumsal yetkinlikleri

Etkileşim: Isınma — Dijital Yankı Odaları

Soru: Sosyal medyada sadece sizinle aynı görüşteki insanların paylaşımlarını gördüğünüzü hiç fark ettiniz mi? Bu durumun toplumsal tartışma kültürüne etkisi nedir?

Arkadaşınızla 2 dakika bu “izolasyonu” tartışın.

Yapay Zekanın Toplumsal Yapıya Etkileri

  • Sosyal İlişkilerin Dönüşümü: Fiziksel etkileşimin yerini alan dijital arayüzler ve algoritmik eşleşmeler
  • Bilgiye Erişim: Bilginin demokratikleşmesi ancak aynı zamanda dezenformasyonun hızla yayılması
  • Toplumsal Normlar: Mahremiyet, etik ve güven kavramlarının dijital çağda yeniden tanımlanması

Dijital Bölünme, Eşitsizlik ve Kültürel Tekipleşme

  • Teknolojiye erişimi olan ve olmayan toplumlar arasındaki uçurumun derinleşmesi
  • YZ araçlarını kullanabilen bireylerin ekonomik ve sosyal avantaj kazanması
  • Eğitimde fırsat eşitliği tartışmalarında YZ’nin rolü
  • Küresel içerik algoritmalarının yerel kültürler üzerindeki baskısı
  • Dil bariyerlerinin YZ çeviri araçlarıyla kalkması
  • Küresel bir “dijital kültür” oluşurken yerel dillerin ve geleneklerin korunması zorluğu

Etkileşim: Vaka Analizi — Algoritmik Sosyalleşme

Görev: Arkadaşlık veya iş ağları (LinkedIn gibi) tamamen YZ önerileriyle kurulursa, bu toplumsal çeşitliliği (farklı geçmişlerden gelen insanların tanışması) nasıl etkiler?

Mühendislikte Mesleki Dönüşüm ve Gig Ekonomisi

  • Tasarım ve simülasyon süreçlerinin YZ ile hızlanması
  • Mühendisin rolünün “hesaplayıcı” olmaktan çıkıp “sistem denetçisi” haline gelmesi
  • Saha çalışmalarında YZ destekli sensörler ve kestirimci bakımın önemi
  • Proje bazlı ve uzaktan çalışma modellerinin YZ ile kolaylaşması
  • Serbest çalışan (freelance) mühendislerin küresel pazara erişimi
  • İş güvencesi ve sosyal hakların yeni çalışma modellerinde tartışılması

Etkileşim: Kariyer Planı — 2030 Vizyonu

Soru: Gelecekte bir iş görüşmesinde “Çok iyi Python biliyorum” demek mi, yoksa “YZ çıktılarını etik olarak denetleyebiliyorum” demek mi daha etkileyici olacak?

İnsan–Makine Etkileşimi ve Sosyal Dinamikler

  • Antropomorfizm: İnsanların makinelere insani duygular ve kişilikler atfetmesi
  • Dijital Asistanlar: Siri, Alexa veya ChatGPT ile kurulan gündelik ilişkilerin psikolojik etkileri
  • Güven Unsuru: İnsanın bir makineye hangi noktaya kadar güvenebileceği sınırı
  • Bakım robotları ve eğitimde kullanılan YZ’nin sosyal yalnızlığa etkisi
  • İnsan-makine iş birliğinde ortaya çıkan yeni iletişim protokolleri
  • Makinelerle kurulan bağların gerçek insan ilişkilerini ikame edip edemeyeceği

Etkileşim: Tartışma — Duygusal Bağ

Bir yapay zeka asistanı size her gün “Nasılsın, bugün senin için ne yapabilirim?” dediğinde, bu sizde gerçek bir ilgi hissi uyandırır mı?

Karar Mekanizmalarında YZ ve Algoritmik Yönetişim

  • Kamu Yönetimi: Kaynak dağıtımı, trafik yönetimi ve şehir planlamada algoritmik kararlar
  • Hukuk ve Adalet: Dava süreçlerinde veri analizi ve emsal kararların taranması
  • Sağlık: Teşhis ve tedavi protokollerinde YZ desteği
  • Kararların “kara kutu” olmaktan çıkarılıp açıklanabilir hale getirilmesi gerekliliği
  • Devletlerin vatandaşlar üzerindeki gözetim ve denetim kapasitesinin artması
  • Karar mekanizmalarında insan onayının (human-in-the-loop) korunması

Etkileşim: Karar Verme Senaryosu

Görev: Belediye, sosyal yardımları kime vereceğine bir YZ algoritmasıyla karar veriyor. Algoritma çok verimli çalışıyor ama neden o kişiyi seçtiğini açıklayamıyor.

Bu durum adil midir?

YZ ve Demokrasi: Riskler

  • Dezenformasyon ve Deepfake: Sahte içeriklerin seçmen iradesi üzerindeki manipülatif etkisi
  • Kişiselleştirilmiş Siyasi Reklamlar: Veri madenciliği ile bireylerin siyasi tercihlerinin yönlendirilmesi
  • Yankı Odaları: Algoritmaların toplumdaki kutuplaşmayı tetiklemesi
  • Sosyal medya botlarının kamuoyu oluşturmadaki rolü
  • Yanlış bilgilerin (misinformation) yayılma hızıyla mücadele zorluğu
  • Demokratik süreçlerin teknolojik saldırılara karşı savunmasızlığı

Dijital Vatandaşlık ve Katılım

  • YZ’nin vatandaşların taleplerini hükümetlere iletmede bir köprü olması
  • Katılımcı demokraside veri analitiğinin kullanımı
  • Dijital okuryazarlığın demokratik bir hak haline gelmesi

Etkileşim: Hızlı Quiz

Aşağıdakilerden hangisi YZ’nin demokrasi için bir riskidir?

A. Bilgiye erişimi kolaylaştırması B. Seçmenleri “yankı odalarına” hapsederek kutuplaştırması C. Çeviri hizmetleri sunması

Sosyal ve Duygusal Zekanın Önemi

  • YZ’nin henüz taklit edemediği empati, ikna ve liderlik becerilerinin değer kazanması
  • Karmaşık insani problemleri anlama ve çözüm üretme yetisi
  • Disiplinlerarası (Teknoloji + Sosyoloji + Etik) iş birliği yapabilme

Etkileşim: Grup Çalışması — Toplumsal Proje

Görev: Üniversite kampüsünde öğrenciler arasındaki iletişimi artıracak, “yankı odalarını” kıracak bir YZ uygulaması fikri geliştirin.

Mahremiyet, Gözetim ve Sosyal Adalet

  • Yüz tanıma sistemleri ve sürekli veri toplamanın bireysel özgürlükler üzerindeki baskısı
  • “Gözetim Kapitalizmi” kavramı: Verilerimizin ticari ve siyasi bir meta haline gelmesi
  • Anonimlik ve dijital unutulma hakkının savunulması
  • Algoritmaların mevcut toplumsal önyargıları (ırkçılık, cinsiyetçilik vb.) pekiştirme riski
  • Veri setlerinin tarafsızlığı ve denetlenebilirliği
  • YZ’nin dezavantajlı grupların hayatını kolaylaştırmak için kullanımı

Etkileşim: Etik Sorgulama

YZ’ye dayalı bir suç önleme sistemi, belirli bir mahalledeki insanları daha “riskli” olarak işaretlerse, bu durum güvenlik mi sağlar yoksa ayrımcılığı mı körükler?

İnsan–Makine İş Birliğinde Güven İnşası

  • Şeffaf algoritmalar ve hesap verebilir kurumlar
  • Kullanıcıların verileri üzerinde kontrol sahibi olması
  • Teknolojinin insan onuruna yakışır şekilde tasarlanması

Geleceğin Şehirleri ve YZ

  • Akıllı şehirlerde toplumsal yaşamın optimizasyonu
  • Ulaşım, enerji ve atık yönetiminde verimlilik
  • Teknolojinin insan hayatını kolaylaştırırken sosyal izolasyona yol açmaması

YZ Çağında Medya Okuryazarlığı

  • Gerçek ve yapay olanı ayırt etme teknikleri
  • Bilginin kaynağını doğrulama alışkanlığı (Fact-checking)
  • Algoritmik manipülasyonlara karşı bilinç geliştirme

Etkileşim: Uygulama — Doğrulama Pratiği

Çok çarpıcı bir haber gördünüz. Haberin YZ tarafından üretilip üretilmediğini anlamak için hangi 3 adımı izlersiniz?

Ekonomik Güç Dengelerinin Değişimi

  • Teknoloji devlerinin (Big Tech) toplumsal ve politik kararlar üzerindeki etkisi
  • Veri mülkiyetinin kimde olduğu tartışması
  • Devletlerin teknolojik egemenlik çabaları

Sosyal İlişkilerde “Algoritmik Yorgunluk”

  • Sürekli önerilere ve dijital uyarılara maruz kalmanın yarattığı stres
  • Dijital detoks ve bilinçli teknoloji kullanımı ihtiyacı
  • İnsani etkileşimin “doğallığını” koruma çabası

Etkileşim: Düşün-Eşleş-Paylaş

“Yapay zeka bizi daha akıllı mı yapıyor, yoksa düşünme işini ona devrettiğimiz için zihinsel olarak tembelleştiriyor mu?”

Toplumsal Direnç, Kabul ve Sürdürülebilirlik

  • Yeni teknolojiye karşı duyulan korku ve güvensizliğin aşılması
  • Toplumun YZ politikalarına katılımının sağlanması
  • Etik kuralların toplumsal mutabakatla oluşturulması
  • İklim değişikliğiyle mücadelede toplumsal davranışların YZ ile analizi
  • Kaynakların adil ve verimli dağıtımı için teknolojik çözümler
  • Mühendisin çevresel sorumluluğu ve YZ kullanımı

Mühendisin Yeni Toplumsal Rolü

  • Sadece teknik sorunları çözen değil, bu çözümlerin toplumsal yansımalarını da yöneten lider
  • Teknoloji ile toplum arasındaki “tercüman”
  • Etik standartların uygulayıcısı ve savunucusu

Etkileşim: Münazara — YZ ve Liderlik

Soru: Gelecekte bir ülkeyi duygularından arınmış, tamamen rasyonel bir YZ mi daha iyi yönetir, yoksa hata yapabilen ama empati kurabilen bir insan mı?

Özet: 7. Haftanın Ana Çıkarımları

  • YZ toplumu değil, toplum YZ’yi şekillendirmelidir
  • İş gücü dönüşümü kaçınılmazdır; anahtar yetkinlik adaptasyondur
  • Demokrasi, algoritmik şeffaflık ve medya okuryazarlığı ile korunabilir
  • İnsan denetimi (human control) her zaman merkezde kalmalıdır

Haftalık Değerlendirme Soruları

  • YZ’nin “yankı odaları” oluşturarak demokrasiyi nasıl etkilediğini açıklayınız
  • İnsan-makine etkileşiminde “güven” neden en kritik unsurdur?
  • Bir mühendis olarak, iş gücü piyasasındaki dönüşüme karşı kendinizi nasıl hazırlamayı planlıyorsunuz?
  • Algoritmik yönetimde “hesap verebilirlik” neden zordur?

Etkileşim: Öz-Değerlendirme

Bu dersten sonra, sosyal medyadaki içerikleri tüketirken veya dijital asistanınızla konuşurken neyi farklı yapacaksınız?

Ara Sınava Hazırlık Notları (Gelecek Hafta)

  1. 1–7. hafta arası tüm temel kavramlar (Tarihçe, Araçlar, Doğrulama, Etik, Toplum)
  2. YZ’nin güçlü ve zayıf yönlerinin mühendislik perspektifiyle analizi
  3. Sektörel uygulama örnekleri ve etik vakalar

Kapanış

“Yapay zeka devasa bir güçtür; bu gücün toplumsal bir faydaya mı yoksa kaosa mı dönüşeceği, onu kullananların etik pusulasına bağlıdır.”

Analoji: Yapay zekayı bir hoparlöre (amplifikatör) benzetebiliriz; toplumdaki mevcut sesleri (verileri ve eğilimleri) daha gür ve hızlı bir şekilde her yere yayabilir. Eğer toplumda önyargı ve kutuplaşma varsa YZ bunu daha yüksek sesle duyurur; ancak mikrofonu tutan ve ne söyleneceğine karar veren her zaman insandır.